Jerzy Kosiński. Fotografie
ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie

Otwarcie wystawy 19 czerwca 2007 r. o godz. 18.00

Wystawa czynna od 20 czerwca do 29 sierpnia 2007 r.

Kurator wystawy ze strony Muzeum: Beata Kamińska

Komisarz wystawy: Magdalena Bajbor z Muzeum Narodowego w Warszawie

Fotografia była największą pasją Jerzego Kosińskiego w latach jego młodości. Zajmować się nią zaczął w 1954 r., kiedy poznał Jerzego Neugebauera - artystę fotografika, pracownika Wytwórni Filmów Fabularnych w Łodzi. Ich wspólna praca, początkowo na zasadzie nauczyciel-uczeń, po pewnym czasie stała się współpracą dwóch indywidualności. Jak wspomina Neugebauer: Zaczęliśmy pracować razem i mniej więcej po roku bardzo intensywnej pracy w ciemni, często po 24 godziny bez przerwy, Kosiński zrobił niesłychane postępy (...) Jurek był głównym pomysłodawcą i inicjatorem naszej pracy, niejednokrotnie nie nadążałem za jego energią, pomysły wylatywały mu jak z rękawa.

Kosiński w swojej twórczości fotograficznej podejmował nowe jak na ówczesne czasy tematy - opuszczone dzieci bawiące się wśród ruin, ludzi w domach starców, sceny uliczne pokazujące nędzę miasta. Wpisywał się tymi pracami w nurt fotografii "krytycznej" (reprezentowanej m.in. przez twórczość fotograficzną Zdzisława Beksińskiego i Jerzego Lewczyńskiego), będącej reakcją na sztukę realizmu socjalistycznego. Jak sam mówił o swoim fotografowaniu: (...) zacząłem od aktów, w których interesowała mnie architektura ciała, a w architekturze interesował mnie krajobraz wojny. Z jednej strony ciało, jako miejsce, w którym rodzi się życie, a z drugiej cała seria ruin. "Chwasty wojny" - tak zatytułowałem serię zdjęć przedstawiających wypalone, okaleczone, rozdarte w połowie domy. Oprócz tego interesowała mnie ulica jako teatr, gdyż chodzimy w określony sposób, robiąc odpowiednie miny - jak na scenie - i jednocześnie ulica jako prywatność, bo jesteśmy na niej sami z sobą, nikt nas nie obserwuje.

Druga połowa lat 50. XX w. była dla polskiej fotografii czasem aktywizacji środowiska. Fotograficy - każdy na swój sposób - chcieli wypracować formułę nowoczesności w tej dziedzinie twórczości. Jerzy Kosiński był jednym z nich. Urszula Czartoryska tak pisała w kwietniu 1957 r. o fotografiach Kosińskiego wystawionych na Dorocznej Wystawie Polskiego Towarzystwa Fotograficznego w Łodzi: "Graficzne” zdjęcia Jerzego Kosińskiego są oryginalnymi obrazami o wysokich walorach artystycznych, podbudowanymi powagą własnych przemyśleń i ... własnego "opatentowanego" warsztatu. Dotyczy to tak jego aktów, w których główną rolę gra światło wydobywające z ciemności bryłę ciała, jak i innych zdjęć dokonywanych wprawdzie w bardziej rozproszonym świetle dziennym, ale przerobionych na "grafikę" (...) Tego rodzaju warsztat zastępuje odbicie rzeczywistości - aluzją do rzeczywistości. Twórczość fotograficzna Kosińskiego, z jej symboliką, metaforycznością, ekspresją i zabiegami formalnymi, bliska była twórczości artystów należących do nurtu ekspresyjno-metaforycznego z drugiej połowy lat 50.

Jerzy Kosiński również pisał o fotografii i czynnie uczestniczył w działalności łódzkiego oddziału Polskiego Towarzystwa Fotograficznego - organizował cykle odczytów i pokazów, był inicjatorem sprowadzenia do Polski pierwszej po wojnie wystawy wybitnych amerykańskich fotografów. W czasie zaledwie kilku lat zajmowania się fotografią, od 1954 r. do wyjazdu z Polski w 1957 r., Kosiński brał udział w kilkudziesięciu wystawach na całym świecie, m.in. w Argentynie, Brazylii, Japonii, Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, we Włoszech. Uczestniczył również w wystawach w Polsce, m.in. w 1956 r. w Wystawie Fotografiki Współczesnej w Warszawie, a w 1957 r. w międzynarodowej wystawie w Poznaniu Krok w nowoczesność, później pokazanej w warszawskiej Galerii Krzywe Koło. W 1957 r. staraniem Zbigniewa Dłubaka, najważniejszej postaci w awangardowym ruchu fotograficznym w Polsce, odbyła się indywidualna wystawa Kosińskiego w Galerii Krzywe Koło w Warszawie.

W 1988 r. miała miejsce druga indywidualna wystawa artysty w André Zarre Gallery w Nowym Jorku, na której pokazano zdjęcia z lat 50. wykonane w Polsce i ZSRR. Jak pisze Urszula Czartoryska: Na pewno jego wystawa w latach osiemdziesiątych w Nowym Jorku była dla widza przywołaniem mało znanych środkowoeuropejskich reminiscencji, znanych wyrywkowo, np. z twórczości Josefa Koudelki. Dla nas byłaby uświadomieniem sobie jeszcze raz na nowo jednego z rozdziałów historii o "przebudzeniu" środowisk twórczych przed i po 1956 roku, podobnie jakim byłaby dziś ponowna lektura ówczesnego tygodnika "Po Prostu", czy oglądanie dokumentalnych filmów Munka, ówczesnego przedstawienia "Kartoteki" Różewicza. Niepokój Kosińskiego był owocem tej twórczej atmosfery.

Prezentowana kolekcja z Muzeum Narodowego w Warszawie składa się z 22 pozytywów bromowych Jerzego Kosińskiego - Stone\'s Pattern, The Wall, Regard, Friends, Informal Figure Study, Informal Nude Study, Nude, Informal Study, The Anniversary of October in Hungary, Lonely Tree, The House, In Small City, At The Art Gallery, Akt II, Nude, Warsaw\'s Painter, The Proud Girl, The Wall of Prison, Z reportażu, The Regard, Long Way, Man Before His Work i jednego pozytywu bromowego Jerzego Neugebauera - Anonymous Prints.

Prace Jerzego Kosińskiego prezentowane na wystawie udało się Muzeum Narodowemu w Warszawie nabyć w 2006 r. dzięki firmie Diageo Polska. Wszystkie pochodzą z lat 1956-1957. Warto też wspomnieć, że Łódź jest drugim miastem w Polsce gdzie są one pokazywane.

Bogactwo tematów i różnorodność formalna sprawiają, że zbiór można traktować jako reprezentatywny dla twórczości fotograficznej Kosińskiego z tego okresu.

 
JERZY KOSIŃSKI urodził się 14 czerwca 1933 r. w Łodzi, w żydowskiej rodzinie Lewinkopfów. Lata wojny spędził wraz z rodzicami na wsi, ukrywany w domu polskiej rodziny katolickiej. W latach 1950-1955 studiował na Uniwersytecie Łódzkim, gdzie uzyskał dyplom na wydziale nauk politycznych i historii. Po studiach pracował jako asystent (1955-1957) w Instytucie Historii i Socjologii PAN w Warszawie. W tym czasie zajął się twórczością fotograficzną. Był członkiem prestiżowych stowarzyszeń fotograficznych: The Royal Photographic Society of Great Britain (RPS), Photographic Society of America (PSA) oraz International Federation of Photographic Art (FIAP). Należał też do łódzkiego oddziału Polskiego Towarzystwa Fotograficznego. Przełomowym w życiu Kosińskiego był rok 1957, w którym miała miejsce jego pierwsza indywidualna wystawa w Galerii Krzywe Koło w Warszawie. W tym samym roku wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, gdzie osiadł na stałe w Nowym Jorku. W latach 1958-1963 studiował socjologię na Columbia University i w The New School for Social Research w Nowym Jorku. Obywatelstwo amerykańskie otrzymał w 1965 r. W Ameryce Kosiński zadebiutował jako pisarz, zbiorem esejów wydanych w 1960 r. W 1965 r. ukazała się jego pierwsza powieść The Painted Bird (Malowany Ptak, 1989), która przyczyniła się do światowej sławy pisarza. Kolejne powieści Kosińskiego to m.in.: Steps, 1968 (Kroki, 1990), Being There, 1971 (Wystarczy być, 1990), Cockpit, 1975 (Cockpit, 1992), Pinball, 1982 (Gra, 1993), The Hermit of 69th Street, 1988 (Pustelnik z 69 ulicy, 1992). Książki pisarza tłumaczone na wiele języków, znajdowały się na listach bestsellerów. Otrzymał wiele prestiżowych wyróżnień literackich, m.in.: w 1966 r. Le Prix du Meilleur Livre Etranger za książkę Malowany ptak, w 1969 r. National Book Award za książkę Kroki. W 1980 r. za scenariusz na podstawie własnej powieści Wystarczy być został uhonorowany nagrodą za najlepszy scenariusz roku przyznaną przez Writers Guild of America i British Academy of Film and Television Arts (BAFTA). Był laureatem nagrody American Academy and National Institute of Arts and Letters, a także: Brith Sholom Humanitarian Freedom Award, Polonia Media Award, American Civil Liberties Union First Amendment Award. Jerzy Kosiński wykładał literaturę amerykańską na najbardziej prestiżowych uniwersytetach - Princeton (1969-1970) i Yale (1970-1973). Był stypendystą Fundacji Forda i Guggenheima. Otrzymał tytuły doctora honoris causa Spertus College of Judaica, Albion College w Michigan, Potsdam College, New York State University. W 1973 r. został prezesem amerykańskiego PEN Clubu i pełnił tą funkcję przez maksymalną ilość dwóch kadencji. W 1989 r. powołał do życia i był pierwszym prezesem Jewish Presence Foundation. Kosiński próbował też swoich sił jako aktor - w 1981 r. zagrał Zinowiewa w filmie Reds Warrena Beatty. Do Polski przyjechał pierwszy raz po 31 latach w 1988 r. Zaangażował się w działalność fundacji: Studiów Polsko-Żydowskich i Obecności Żydowskiej, których celem było ratowanie zabytków kultury żydowskiej w Polsce (m.in. odbudowa krakowskiego Kazimierza). Był pomysłodawcą i współuczestniczył w powstaniu amerykańskiego banku w Polsce - AmerBanku. Kosiński zmarł śmiercią samobójczą 3 maja 1991 r. w swoim nowojorskim mieszkaniu.

Magdalena Bajbor

[ POWRÓT ]